Fjalori apo gramatika: Çfarë është më e rëndësishme të mësohet së pari?

Ju duhen të dyja, por jo në të njëjtën masë në çdo fazë. Fjalori u jep fillestarëve rezultatet më të shpejta: pak fjalë të zakonshme mjaftojnë për të kërkuar diçka dhe kuptuar përgjigje të thjeshta. Gramatika i kthen fjalët në fjali të qarta. Më mirë mësojeni çdo fjalë të re me gramatikën dhe kontekstin që e bëjnë të përdorshme.

Një pyetje e zakonshme që shumica e nxënësve të gjuhës e bëjnë herët a vonë është një version i kësaj: „Çfarë është më e rëndësishme, gramatika apo fjalori?“ Ja si i përgjigjem unë dhe çfarë më ka funksionuar mua.

Çfarë është më e rëndësishme, fjalori apo gramatika?

Fjalori janë fjalët e një gjuhe. Gramatika është tërësia e modeleve që ju tregon si ndryshojnë ato fjalë dhe si bashkohen në fjali. Po të mund të kishit vetëm njërën, fjalori do t'ju çonte më larg. Siç e tha gjuhëtari David Wilkins në vitin 1972, „pa gramatikë mund të përcillet shumë pak, pa fjalor nuk mund të përcillet asgjë“.

Por përgjigjja e sinqertë është se varet nga nevojat tuaja. Në fillim ju duhen fjalë dhe fraza bazë si „Përshëndetje“, „Mirupafshim“ dhe „Faleminderit“. Mund të thoni thjesht „Emri?“ ose „Numri i telefonit?“ dhe prapë të merrni përgjigje. Megjithatë, herët a vonë do të doni të shkoni përtej shprehjeve me dy ose tri fjalë, përndryshe do të ngecni në nivelin e asaj që mund të shprehë një fëmijë dy ose trevjeçar në gjuhën e tij amtare.

Mund t'i vargëzoni edhe fjalët njëra pas tjetrës, si një lloj supe me fjalë, dhe dëgjuesit mund t'ju ndjekin për pak kohë. Por shumica e njerëzve e kanë të vështirë ta kuptojnë gjatë një komunikim të tillë. Pikërisht këtu hyn në lojë gramatika.

A duhet të mësoni fjalorin apo gramatikën së pari?

Më e përshtatshme për: fillestarët që po vendosin ku t'i kalojnë orët e para.

Filloni me fjalorin dhe shtoni gramatikën sapo të keni fjalë ku ta zbatoni. Sipas mendimit tim, një pyetje më e mirë se „cila nga të dyja?“ është: „Ku duhet të përqendrohem tani, te gramatika apo te fjalori?“ Kjo pyetje ju lejon të kaloni nga njëra te tjetra sipas nevojës.

Ka raste kur është më mirë të mësoni thjesht fjalë. Nëse po mësoni anglisht, për shembull, filloni me fjalët që do t'i hasni më shpesh: 100 fjalët më të zakonshme të gjuhës angleze me shqiptim. Ka edhe raste kur është më mirë të studioni strukturat, si p.sh. si bëhet një pyetje, si flitet për të kaluarën ose si e ktheni një folje në formë mohore. Në fund të fundit, duhet t'i vini të dyja krah për krah, sepse funksionojnë më mirë së bashku.

Çfarë do të thotë të njohësh një fjalë?

Një shprehje që personalisht e kam gjetur të dobishme është „njohja e fjalës“. Shikoni çdo zë në një fjalor ose në një libër frazash dhe do të vini re se çdo fjalë vjen me informacion si për kuptimin, ashtu edhe për përdorimin e saj. Ta njohësh mirë një fjalë do të thotë të dish shumë më tepër se përkthimin e saj.

Studiuesi Paul Nation (2001) e përshkruan njohjen e fjalës në tri pjesë:

• Forma: si tingëllon fjala, si shkruhet dhe nga cilat pjesë përbëhet.
• Kuptimi: çfarë tregon dhe me cilat fjalë e ide të tjera lidhet.
• Përdorimi: gramatika e saj, fjalët me të cilat zakonisht shkon dhe kur është e përshtatshme ta përdorni.

Pjesa e tretë është vendi ku takohen fjalori dhe gramatika. Zakonisht një fjalë e njihni shumë kohë para se ta përdorni vetë, një hendek që e shpjegojmë në udhëzuesin tonë për aftësitë pranuese dhe prodhuese.

Si lidhen fjalori dhe gramatika?

Shumë fjalë e mbartin me vete gramatikën e tyre. Në anglisht thuhet „depend on“ (varem nga) diçka, jo „depend of“. Thuhet „make a mistake“ (bëj një gabim), por „do your homework“ (bëj detyrat e shtëpisë), edhe pse në shqip të dyja janë me „bëj“. Fjala „advice“ (këshillë) nuk ka shumës, ndaj kërkohet „some advice“, jo „an advice“. Asgjë nga këto nuk gjendet në përkthimin e fjalës, por të gjitha vendosin nëse fjalia juaj tingëllon e saktë.

Prandaj disa mësues i shohin të dyja si një sistem të vetëm. Qasja leksikore (lexical approach), e përshkruar nga Michael Lewis në vitin 1993, pohon se „gjuha përbëhet nga leksik i gramatikalizuar, jo nga gramatikë e leksikalizuar“. Me fjalë të thjeshta: mësojini fjalët në grupet ku shfaqen natyrshëm dhe një pjesë e madhe e gramatikës vjen bashkë me to.

Si t'i mësoni fjalorin dhe gramatikën së bashku?

Më e përshtatshme për: nxënësit që dinë shumë fjalë, por e kanë të vështirë të ndërtojnë fjali.

Të dish si përdoret një fjalë bashkë me fjalë të tjera në një fjali me kuptim do t'ju ndihmojë më shumë sesa ta njihni fjalën më vete. Këto pesë zakone ndihmojnë:

1. Mësoni fjalët në fraza. Ruani „make a decision“ (marr një vendim), jo vetëm „decision“.
2. Shënoni gramatikën në kartelë. Shtoni gjininë, shumësin, formën e së kaluarës ose parafjalën që kërkon fjala.
3. Mësoni përmendësh fjali të plota shembull. Një fjali ju jep një model të gatshëm që mund ta ripërdorni.
4. Ndërroni një fjalë. Merrni një fjali që e dini dhe ndryshoni një fjalë për të krijuar një të re.
5. Përdoreni. Thoni ose shkruani po atë ditë një fjali tuajën me fjalën e re.

Prandaj Lingocard ka si fjalë më vete, ashtu edhe fjali të plota. Pranë kuvertave me fjalë do të gjeni kuverta të gatshme me fjali, fraza dhe idioma. Në aplikacionin tonë falas me kartela, çdo kartelë lexohet me zë, kështu që çdo fjalë vjen me tingullin e saj dhe me kontekstin që e bën të përdorshme në fjali të vërteta. Për më shumë teknika, shikoni udhëzuesin tonë se si të përmirësoni fjalorin.

Si mund ta zbatojnë këtë mësuesit?

Më e përshtatshme për: mësuesit që planifikojnë mësime ose një kurs.

I njëjti parim funksionon edhe në klasë. Lidheni çdo fjalë të re me gramatikën dhe kontekstin që e bëjnë të përdorshme dhe prezantoni modelet sapo nxënësit të kenë fjalët për t'i mbushur. Kur e planifikoni këtë në rendin e duhur, mund të krijoni një kurrikulë të strukturuar që e ndërton njohjen e fjalëve hap pas hapi, në vend që t'i mësoni fjalët të veçuara.

Përfundimi: mësojini fjalët dhe gramatikën bashkë

Përqendrohuni te mësimi i gjuhës si me blloqe ndërtimi më vete, ashtu edhe si me pjesë që mund t'i bashkoni në mënyra fleksibile:

• Filloni me fjalët dhe frazat më të zakonshme.
• Mësojeni çdo fjalë me formën, kuptimin dhe përdorimin e saj.
• Shtoni modelet e gramatikës sapo të keni fjalë për t'i mbushur.
• Ushtrohuni çdo ditë duke ndërtuar fjalitë tuaja.

Aftësia juaj për t'i përdorur fjalët do të rritet ndërsa ushtroheni dhe thelloni ndjesinë se si funksionojnë së bashku fjalori dhe gramatika. Nëse doni të mësoni anglisht online apo çdo gjuhë tjetër, në platformën Lingocard do të gjeni kuverta me fjalë, kuverta me fjali dhe përsëritje me intervale.