Stór focal nó gramadach: cé acu is tábhachtaí a fhoghlaim ar dtús?

Tá an dá cheann uait, ach ní sa mhéid céanna ag gach céim. Is é an stór focal a thugann na torthaí is tapúla do thosaitheoirí: fiú le beagán focal coitianta, is féidir leat rudaí a iarraidh agus freagraí simplí a thuiscint. Déanann an ghramadach abairtí soiléire de na focail sin. Is é an cur chuige is fearr gach focal nua a fhoghlaim in éineacht leis an ngramadach agus an comhthéacs a fhágann go bhfuil sé inúsáidte.

Ceist choitianta a chuireann formhór na bhfoghlaimeoirí teanga luath nó mall ná leagan éigin den cheann seo: “Cé acu is tábhachtaí, gramadach nó stór focal?” Seo mar a fhreagraím í, agus cad a d’oibrigh dom féin.

Cé acu is tábhachtaí, stór focal nó gramadach?

Is é an stór focal focail na teanga. Is í an ghramadach an tacar patrún a insíonn duit conas a athraíonn na focail sin agus conas a chuirtear le chéile iad in abairtí. Dá mbeadh ceann amháin acu agat, is é an stór focal a thabharfadh níos faide thú. Mar a dúirt an teangeolaí David Wilkins in 1972: “Gan ghramadach is beag is féidir a chur in iúl, gan stór focal ní féidir aon rud a chur in iúl.”

Ach is é an freagra macánta ná go mbraitheann sé ar do chuid riachtanas. Ar dtús, bíonn focail agus frásaí bunúsacha uait, ar nós “Dia duit”, “Slán” agus “Go raibh maith agat”. Is féidir “Ainm?” nó “Uimhir ghutháin?” a rá agus freagra a fháil fós. Luath nó mall, áfach, beidh tú ag iarraidh dul thar nathanna dhá nó trí fhocal, nó beidh tú sáinnithe ag leibhéal an méid is féidir le páiste dhá nó trí bliana d’aois a chur in iúl ina theanga dhúchais.

Is féidir leat focail a chur i ndiaidh a chéile freisin, mar a bheadh anraith focal ann, agus b’fhéidir go leanfadh na héisteoirí thú ar feadh tamaill. Ach bíonn sé deacair ag formhór na ndaoine an cineál sin cumarsáide a thuiscint ar feadh i bhfad. Sin é an áit a dtagann an ghramadach isteach.

Ar cheart stór focal nó gramadach a fhoghlaim ar dtús?

Oiriúnach do: thosaitheoirí atá ag socrú cá gcaithfidh siad a gcéad uaireanta staidéir.

Tosaigh le stór focal, agus cuir gramadach leis chomh luath agus a bhíonn focail agat chun í a chur i bhfeidhm orthu. Is í ceist níos fearr ná “cé acu?”, i mo thuairim: “Cad air ar cheart dom díriú anois, gramadach nó stór focal?” Ligeann an cheist sin duit aistriú idir an dá cheann de réir mar is gá.

Uaireanta is fearr díreach focail a fhoghlaim. Má tá Béarla á fhoghlaim agat, mar shampla, tosaigh leis na focail is minice a chasfar ort: An 100 focal is coitianta sa Bhéarla le fuaimniú. Uaireanta eile is fearr struchtúir a fhoghlaim, mar shampla conas ceist a chur, labhairt faoin am atá thart nó briathar a chur san fhoirm dhiúltach. Sa deireadh, caithfidh tú an dá cheann a chur taobh le taobh, mar is fearr a oibríonn siad le chéile.

Cad is brí le focal a bheith ar eolas agat?

Coincheap a chabhraigh liom go pearsanta ná “eolas focal”. Féach ar iontráil ar bith i bhfoclóir nó i leabhar frásaí, agus feicfidh tú go dtagann eolas faoina bhrí agus faoina úsáid le gach focal. Is mó go mór é focal a bheith ar eolas go maith agat ná a aistriúchán a bheith agat.

Déanann an taighdeoir Paul Nation (2001) cur síos ar eolas focal i dtrí chuid:

• Foirm: an chaoi a bhfuaimnítear an focal, conas a litrítear é agus cad iad na codanna as a ndéantar é.
• Brí: cad a chiallaíonn sé agus cé na focail agus na smaointe eile a bhfuil baint aige leo.
• Úsáid: a ghramadach, na focail a mbíonn sé leo de ghnáth agus cathain is cuí é a úsáid.

Is sa tríú cuid a thagann stór focal agus gramadach le chéile. Ina theannta sin, is gnách go n-aithníonn tú focal i bhfad sula mbíonn tú in ann é a úsáid tú féin, bearna a mhínímid inár dtreoir ar scileanna glactha agus táirgiúla.

Cén bhaint atá ag stór focal le gramadach?

Iompraíonn go leor focal a ngramadach féin leo. I mBéarla, deirtear “depend on” (brath ar rud), ní “depend of”. Deirtear “make a mistake” (botún a dhéanamh), ach “do your homework” (d’obair bhaile a dhéanamh). Níl uimhir iolra ag “advice” (comhairle), mar sin iarrann tú “some advice”, ní “an advice”. Níl aon cheann de seo in aistriúchán an fhocail, ach socraíonn siad uile an mbeidh d’abairt ceart nó nach mbeidh.

Sin é an fáth a bhfeiceann roinnt múinteoirí an dá cheann mar chóras amháin. Áitíonn an cur chuige léacsach (lexical approach), ar thug Michael Lewis cur síos air in 1993: “Is léacsas gramadaithe atá i dteanga, ní gramadach léacsaithe.” I bhfocail shimplí: foghlaim focail sna smutáin ina dtagann siad go nádúrtha, agus tiocfaidh cuid mhór den ghramadach leo.

Conas stór focal agus gramadach a fhoghlaim le chéile?

Oiriúnach do: fhoghlaimeoirí a bhfuil neart focal acu ach a bhfuil sé deacair acu abairtí a chumadh.

Is mó a dhéanfaidh sé duit a bheith ar an eolas faoin gcaoi a n-úsáidtear focal le focail eile in abairt a bhfuil ciall léi ná an focal féin a bheith agat. Cabhraíonn na cúig nós seo:

1. Foghlaim focail i bhfrásaí. Sábháil “make a decision” (cinneadh a dhéanamh), ní “decision” (cinneadh) amháin.
2. Breac síos an ghramadach ar an gcárta. Cuir an inscne, an uimhir iolra, foirm na haimsire caite nó an réamhfhocal a theastaíonn ón bhfocal leis.
3. Cuir abairtí samplacha iomlána de ghlanmheabhair. Tugann abairt patrún réamhdhéanta duit ar féidir leat úsáid arís agus arís eile.
4. Athraigh focal amháin. Tóg abairt a bhfuil aithne agat uirthi agus athraigh focal amháin inti chun abairt nua a dhéanamh.
5. Úsáid é. Abair nó scríobh d’abairt féin leis an bhfocal nua an lá céanna.

Sin é an fáth a bhfuil focail aonair agus abairtí iomlána araon ag Lingocard. In aice leis na pacaí focal, gheobhaidh tú pacaí réamhdhéanta d’abairtí, de fhrásaí agus de nathanna cainte. San aip chártaí splanc saor in aisce atá againn, léitear gach cárta os ard, mar sin tagann gach focal lena fhuaim agus leis an gcomhthéacs a fhágann go bhfuil sé inúsáidte in abairtí fíora. Le haghaidh tuilleadh teicníochtaí, féach ar ár dtreoir ar conas do stór focal a fheabhsú.

Conas is féidir le múinteoirí é seo a chur i bhfeidhm?

Oiriúnach do: mhúinteoirí atá ag pleanáil ceachtanna nó cúrsa.

Oibríonn an prionsabal céanna sa seomra ranga. Cuir gach focal nua le chéile leis an ngramadach agus an comhthéacs a fhágann go bhfuil sé inúsáidte, agus tabhair isteach patrúin nuair a bhíonn na focail ag na daltaí chun iad a líonadh. Má phleanálann tú é seo san ord ceart, beidh tú in ann curaclam struchtúrtha a chruthú a thógann eolas focal céim ar chéim, in ionad focail a mhúineadh ina n-aonar.

An bunlíne: foghlaim focail agus gramadach le chéile

Dírigh ar an teanga a fhoghlaim mar bhloic tógála aonair agus mar phíosaí is féidir leat a chur le chéile ar bhealaí solúbtha:

• Tosaigh leis na focail agus na frásaí is coitianta.
• Foghlaim gach focal lena fhoirm, lena bhrí agus lena úsáid.
• Cuir patrúin ghramadaí leo chomh luath agus a bhíonn focail agat chun iad a líonadh.
• Cleacht d’abairtí féin a chumadh gach lá.

Fásfaidh do chumas do chuid focal a úsáid de réir mar a chleachtann tú agus mar a dhoimhníonn do mhothú don chaoi a n-oibríonn stór focal agus gramadach le chéile. Cibé acu is mian leat Béarla a fhoghlaim ar líne nó teanga ar bith eile, gheobhaidh tú pacaí focal, pacaí abairtí agus athdhéanamh spásáilte ar ardán Lingocard.