શબ્દભંડોળ કે વ્યાકરણ: ભાષા શીખવામાં શું વધુ મહત્વનું છે?

તમને બંનેની જરૂર છે, પરંતુ દરેક તબક્કે સરખા પ્રમાણમાં નહીં. શરૂઆતમાં શબ્દભંડોળ સૌથી ઝડપી પરિણામ આપે છે: થોડા સામાન્ય શબ્દો પણ તમને વસ્તુઓ માંગવા અને સરળ જવાબો સમજવા દે છે. વ્યાકરણ એ શબ્દોને સ્પષ્ટ વાક્યોમાં ફેરવે છે. સૌથી સારી રીત એ છે કે દરેક નવો શબ્દ તેના વ્યાકરણ અને સંદર્ભ સાથે શીખો, જેથી તે ઉપયોગમાં લઈ શકાય.

મોટા ભાગના ભાષા શીખનારાઓ ક્યારેક ને ક્યારેક આ પ્રશ્ન કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે પૂછે જ છે: “વ્યાકરણ કે શબ્દભંડોળ, શું વધુ મહત્વનું છે?” હું તેનો જવાબ કેવી રીતે આપું છું અને મારા માટે શું કામ આવ્યું, તે અહીં છે.

શબ્દભંડોળ કે વ્યાકરણ, શું વધુ મહત્વનું છે?

શબ્દભંડોળ એટલે ભાષાના શબ્દો. વ્યાકરણ એટલે એવી પેટર્નનો સમૂહ, જે જણાવે છે કે આ શબ્દો કેવી રીતે બદલાય છે અને જોડાઈને વાક્ય કેવી રીતે બને છે. જો તમને બેમાંથી ફક્ત એક જ મળી શકે, તો શબ્દભંડોળ તમને વધુ આગળ લઈ જશે. ભાષાશાસ્ત્રી ડેવિડ વિલ્કિન્સે 1972માં લખ્યું હતું તેમ: “વ્યાકરણ વિના બહુ ઓછું કહી શકાય છે, શબ્દભંડોળ વિના કશું જ કહી શકાતું નથી.”

પરંતુ પ્રામાણિક જવાબ એ છે કે તે તમારી જરૂરિયાતો પર આધાર રાખે છે. શરૂઆતમાં તમને “નમસ્તે”, “આવજો” અને “આભાર” જેવા મૂળભૂત શબ્દો અને શબ્દસમૂહોની જરૂર પડે છે. ફક્ત “નામ?” કે “ફોન નંબર?” કહીને પણ જવાબ મેળવી શકાય છે. પરંતુ આગળ જતાં તમે બે કે ત્રણ શબ્દોની અભિવ્યક્તિઓથી આગળ વધવા માંગશો, નહીં તો તમે એ જ સ્તરે અટકી રહેશો, જેટલું બે કે ત્રણ વર્ષનું બાળક પોતાની માતૃભાષામાં કહી શકે છે.

તમે એક પછી એક શબ્દ જોડીને એક પ્રકારની “શબ્દોની ખીચડી” પણ બનાવી શકો છો, અને સાંભળનારા થોડી વાર તમારી વાત સમજી પણ લેશે. પરંતુ મોટા ભાગના લોકોને આ પ્રકારની વાતચીત લાંબો સમય સમજવી મુશ્કેલ લાગે છે. અહીં જ વ્યાકરણની જરૂર પડે છે.

પહેલાં શબ્દભંડોળ શીખવું કે વ્યાકરણ?

કોના માટે શ્રેષ્ઠ: એવા નવા શીખનારાઓ માટે જે નક્કી કરી રહ્યા છે કે પોતાના પહેલા કલાકો શેમાં લગાવવા.

શબ્દભંડોળથી શરૂઆત કરો, અને જેવા તમારી પાસે વાપરી શકાય એવા શબ્દો આવે કે તરત વ્યાકરણ ઉમેરો. મારા મતે “કયું?” કરતાં વધુ સારો પ્રશ્ન આ છે: “મારે અત્યારે શેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, વ્યાકરણ પર કે શબ્દભંડોળ પર?” આ પ્રશ્ન તમને જરૂર મુજબ બંને વચ્ચે આવજા કરવા દે છે.

ક્યારેક ફક્ત શબ્દો શીખવા વધુ સારું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે અંગ્રેજી શીખી રહ્યા હો, તો એવા શબ્દોથી શરૂઆત કરો જે તમને સૌથી વધુ વાર મળશે: અંગ્રેજીના 100 સૌથી વધુ વપરાતા શબ્દો ઉચ્ચાર સાથે. ક્યારેક માળખાં શીખવાં વધુ સારાં હોય છે, જેમ કે પ્રશ્ન કેવી રીતે પૂછવો, ભૂતકાળની વાત કેવી રીતે કરવી કે ક્રિયાપદને નકારાત્મક કેવી રીતે બનાવવું. છેવટે તમારે બંનેને સાથે સાથે રાખવાં પડશે, કારણ કે બંને સાથે મળીને જ શ્રેષ્ઠ કામ કરે છે.

કોઈ શબ્દ જાણવાનો અર્થ શું છે?

એક અભિવ્યક્તિ જે મને વ્યક્તિગત રીતે ખૂબ ઉપયોગી લાગી છે, તે છે “શબ્દ જ્ઞાન”. કોઈ પણ શબ્દકોશ કે શબ્દસમૂહ-પુસ્તિકાની કોઈ પણ નોંધ જુઓ, તમે જોશો કે દરેક શબ્દ સાથે તેના અર્થ અને તેના ઉપયોગ, બંનેની માહિતી આપેલી હોય છે. કોઈ શબ્દ સારી રીતે જાણવો એટલે તેના અનુવાદ કરતાં ઘણું વધારે જાણવું.

સંશોધક પોલ નેશન (2001) શબ્દ જ્ઞાનને ત્રણ ભાગમાં વર્ણવે છે:

• સ્વરૂપ: શબ્દ કેવો સંભળાય છે, તેની જોડણી શું છે અને તે કયા ભાગોથી બનેલો છે.
• અર્થ: તે શું દર્શાવે છે અને બીજા કયા શબ્દો તથા વિચારો સાથે જોડાયેલો છે.
• ઉપયોગ: તેનું વ્યાકરણ, તે સામાન્ય રીતે કયા શબ્દો સાથે આવે છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યારે યોગ્ય છે.

ત્રીજો ભાગ જ એ જગ્યા છે જ્યાં શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણ મળે છે. સામાન્ય રીતે તમે કોઈ શબ્દ જાતે વાપરી શકો તેના ઘણા સમય પહેલાં જ તેને ઓળખવા લાગો છો. આ તફાવત અમે ગ્રહણશીલ અને ઉત્પાદક કૌશલ્યો વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યો છે.

શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણ કેવી રીતે જોડાયેલાં છે?

ઘણા શબ્દો પોતાનું વ્યાકરણ પોતાની સાથે લઈને આવે છે. અંગ્રેજીમાં કોઈ વસ્તુ પર આધાર રાખવા માટે “depend on” કહેવાય છે, “depend of” નહીં. ભૂલ માટે “make a mistake” કહેવાય છે, પણ ગૃહકાર્ય માટે “do your homework”. “Advice” (સલાહ)નું બહુવચન થતું નથી, તેથી સલાહ માંગતી વખતે “some advice” કહેવાય છે, “an advice” નહીં. આમાંનું કશું જ શબ્દના અનુવાદમાં લખેલું હોતું નથી, છતાં આ જ બધું નક્કી કરે છે કે તમારું વાક્ય સાચું લાગશે કે નહીં.

એટલે જ કેટલાક શિક્ષકો આ બંનેને એક જ પ્રણાલી તરીકે જુએ છે. માઇકલ લુઇસે 1993માં વર્ણવેલા લેક્સિકલ અપ્રોચ (lexical approach) મુજબ, “ભાષા વ્યાકરણમાં ઢળેલા શબ્દભંડોળથી બને છે, શબ્દોથી ભરેલા વ્યાકરણથી નહીં.” સરળ શબ્દોમાં: શબ્દો જે ટુકડાઓમાં સ્વાભાવિક રીતે આવે છે, એ જ રીતે તેમને શીખો, અને વ્યાકરણનો મોટો ભાગ તેમની સાથે આપોઆપ આવી જશે.

શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણ એકસાથે કેવી રીતે શીખવાં?

કોના માટે શ્રેષ્ઠ: એવા શીખનારાઓ માટે જે ઘણા શબ્દો જાણે છે, પણ વાક્ય બનાવવામાં અટકી જાય છે.

કોઈ અર્થપૂર્ણ વાક્યમાં શબ્દ બીજા શબ્દો સાથે કેવી રીતે વપરાય છે તે જાણવું, એકલો શબ્દ જાણવા કરતાં તમને ઘણું વધુ કામ લાગશે. આ પાંચ આદતો મદદ કરે છે:

1. શબ્દો શબ્દસમૂહોમાં શીખો. ફક્ત “decision” (નિર્ણય) નહીં, આખું “make a decision” (નિર્ણય લેવો) યાદ રાખો.
2. કાર્ડ પર વ્યાકરણ લખો. શબ્દનું લિંગ, બહુવચન, ભૂતકાળનું રૂપ અથવા શબ્દને જોઈતો નામયોગી (preposition) ઉમેરો.
3. આખાં ઉદાહરણ વાક્યો યાદ કરો. એક વાક્ય તમને તૈયાર પેટર્ન આપે છે, જે તમે વારંવાર વાપરી શકો.
4. એક શબ્દ બદલો. તમે જાણતા હો એવું વાક્ય લો અને તેનો એક શબ્દ બદલીને નવું વાક્ય બનાવો.
5. તેનો ઉપયોગ કરો. એ જ દિવસે નવા શબ્દ સાથે તમારું પોતાનું વાક્ય બોલો કે લખો.

એટલે જ Lingocard માં અલગ અલગ શબ્દો પણ છે અને આખાં વાક્યો પણ. શબ્દોની ડેકની બાજુમાં જ તમને વાક્યો, શબ્દસમૂહો અને રૂઢિપ્રયોગોની તૈયાર ડેક મળશે. અમારી મફત ફ્લેશકાર્ડ એપમાં દરેક કાર્ડ મોટેથી વાંચીને સંભળાવવામાં આવે છે, તેથી દરેક શબ્દ તેના ઉચ્ચાર અને એવા સંદર્ભ સાથે આવે છે, જે તેને સાચાં વાક્યોમાં વાપરવા લાયક બનાવે છે. વધુ રીતો માટે અમારી આ માર્ગદર્શિકા જુઓ: શબ્દભંડોળ કેવી રીતે વધારવું.

શિક્ષકો આનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકે?

કોના માટે શ્રેષ્ઠ: પાઠ કે કોર્સનું આયોજન કરતા શિક્ષકો માટે.

આ જ સિદ્ધાંત વર્ગખંડમાં પણ કામ કરે છે. દરેક નવા શબ્દને એવા વ્યાકરણ અને સંદર્ભ સાથે જોડો, જે તેને વાપરવા લાયક બનાવે, અને પેટર્ન ત્યારે શીખવો જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ પાસે તેમાં ભરવા માટે શબ્દો હોય. આને યોગ્ય ક્રમમાં આયોજિત કરવાથી જ તમે એક વ્યવસ્થિત અભ્યાસક્રમ બનાવી શકો છો, જે શબ્દો અલગ અલગ શીખવવાને બદલે પગલે પગલે શબ્દ જ્ઞાન વિકસાવે છે.

સાર: શબ્દો અને વ્યાકરણ સાથે સાથે શીખો

ભાષાને અલગ અલગ ઈંટોની જેમ પણ શીખો અને એવા ટુકડાઓની જેમ પણ, જેને તમે લવચીક રીતે જોડી શકો:

• સૌથી સામાન્ય શબ્દો અને શબ્દસમૂહોથી શરૂઆત કરો.
• દરેક શબ્દ તેના સ્વરૂપ, અર્થ અને ઉપયોગ સાથે શીખો.
• જેવા તમારી પાસે ભરવા લાયક શબ્દો આવે, કે તરત વ્યાકરણની પેટર્ન ઉમેરો.
• દરરોજ પોતાનાં વાક્યો બનાવવાનો અભ્યાસ કરો.

જેમ જેમ તમે અભ્યાસ કરશો અને શબ્દભંડોળ તથા વ્યાકરણ સાથે મળીને કેવી રીતે કામ કરે છે તેની તમારી સમજ ઊંડી થશે, તેમ તેમ તમારા શબ્દો વાપરવાની તમારી ક્ષમતા વધતી જશે. ભલે તમે ઓનલાઇન અંગ્રેજી શીખો કે બીજી કોઈ ભાષા, Lingocard પ્લેટફોર્મ પર તમને શબ્દોની ડેક, વાક્યોની ડેક અને અંતરાલ પુનરાવર્તન મળશે.