शब्दावली वा व्याकरण: पहिले सिक्न कुन बढी महत्त्वपूर्ण छ?

तपाईंलाई दुवै चाहिन्छ, तर हरेक चरणमा बराबर मात्रामा होइन। सुरुमा शब्दावलीले सबैभन्दा छिटो नतिजा दिन्छ: थोरै प्रचलित शब्दले पनि तपाईंलाई केही माग्न र सजिला जवाफ बुझ्न सक्षम बनाउँछ। व्याकरणले ती शब्दलाई स्पष्ट वाक्यमा बदल्छ। सबैभन्दा राम्रो तरिका भनेको हरेक नयाँ शब्दलाई त्यसको व्याकरण र सन्दर्भसँगै सिक्नु हो।

धेरैजसो भाषा सिकारुले कुनै न कुनै बेला यो प्रश्न कुनै न कुनै रूपमा सोध्छन्: “व्याकरण बढी महत्त्वपूर्ण छ कि शब्दावली?” म यसको जवाफ कसरी दिन्छु र मेरा लागि के काम लाग्यो, त्यो यहाँ भन्छु।

शब्दावली कि व्याकरण, कुन बढी महत्त्वपूर्ण छ?

शब्दावली भनेको कुनै भाषाका शब्दहरू हुन्। व्याकरण भनेको ती ढाँचाहरूको समूह हो, जसले यी शब्द कसरी बदलिन्छन् र जोडिएर वाक्य कसरी बन्छन् भन्ने बताउँछ। यदि तपाईंले दुईमध्ये एउटा मात्र पाउने भए, शब्दावलीले तपाईंलाई बढी टाढा पुर्याउँथ्यो। भाषाविद् डेभिड विल्किन्सले १९७२ मा लेखेझैं: “व्याकरणबिना धेरै थोरै कुरा व्यक्त गर्न सकिन्छ, शब्दावलीबिना केही पनि व्यक्त गर्न सकिँदैन।”

तर इमानदार जवाफ यो हो कि यो तपाईंको आवश्यकतामा भर पर्छ। सुरुमा तपाईंलाई “नमस्ते”, “फेरि भेटौंला” र “धन्यवाद” जस्ता आधारभूत शब्द र वाक्यांश चाहिन्छन्। “नाम?” वा “फोन नम्बर?” मात्र भनेर पनि जवाफ पाउन सकिन्छ। तर पछि गएर तपाईं दुई वा तीन शब्दका अभिव्यक्तिभन्दा अगाडि जान चाहनुहुनेछ, नत्र तपाईं त्यही स्तरमा अड्किनुहुनेछ, जति दुई वा तीन वर्षको बच्चाले आफ्नो मातृभाषामा व्यक्त गर्न सक्छ।

तपाईं एकपछि अर्को शब्द जोडेर एक किसिमको “शब्दको खिचडी” पनि बनाउन सक्नुहुन्छ, र सुन्नेहरूले केही बेर तपाईंको कुरा बुझ्लान् पनि। तर धेरैजसो मानिसलाई यस्तो कुराकानी लामो समयसम्म बुझ्न गाह्रो लाग्छ। यहीँ व्याकरणको काम सुरु हुन्छ।

पहिले शब्दावली सिक्ने कि व्याकरण?

कसका लागि उत्तम: आफ्ना पहिला घण्टा केमा लगाउने भनेर निर्णय गरिरहेका नयाँ सिकारुका लागि।

शब्दावलीबाट सुरु गर्नुहोस्, र प्रयोग गर्न मिल्ने शब्द हातमा आउनासाथ व्याकरण थप्नुहोस्। मेरो विचारमा “कुन चाहिँ?” भन्दा राम्रो प्रश्न यो हो: “मैले अहिले केमा ध्यान दिनुपर्छ, व्याकरणमा कि शब्दावलीमा?” यो प्रश्नले तपाईंलाई आवश्यकताअनुसार दुवैबीच आउजाउ गर्न दिन्छ।

कहिलेकाहीँ शब्द मात्र सिक्नु राम्रो हुन्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईं अङ्ग्रेजी सिक्दै हुनुहुन्छ भने, सबैभन्दा धेरै भेटिने शब्दबाट सुरु गर्नुहोस्: अङ्ग्रेजीका १०० सबैभन्दा प्रचलित शब्दहरू उच्चारणसहित। कहिलेकाहीँ संरचना सिक्नु राम्रो हुन्छ, जस्तै प्रश्न कसरी सोध्ने, बितेको समयबारे कसरी बोल्ने वा क्रियालाई नकारात्मक कसरी बनाउने। अन्ततः तपाईंले दुवैलाई सँगसँगै राख्नुपर्छ, किनभने ती मिलेर नै सबैभन्दा राम्रो काम गर्छन्।

कुनै शब्द जान्नुको अर्थ के हो?

मलाई व्यक्तिगत रूपमा धेरै उपयोगी लागेको एउटा अभिव्यक्ति हो “शब्द ज्ञान”। कुनै पनि शब्दकोश वा वाक्यांश-पुस्तिकाको कुनै प्रविष्टि हेर्नुहोस्, तपाईंले देख्नुहुनेछ कि हरेक शब्दसँग त्यसको अर्थ र प्रयोग, दुवैबारे जानकारी दिइएको हुन्छ। कुनै शब्द राम्ररी जान्नु भनेको त्यसको अनुवादभन्दा धेरै बढी जान्नु हो।

अनुसन्धानकर्ता पल नेसन (२००१) ले शब्द ज्ञानलाई तीन भागमा वर्णन गर्छन्:

• रूप: शब्द कस्तो सुनिन्छ, त्यसको हिज्जे के हो र त्यो कुन कुन भागले बनेको छ।
• अर्थ: त्यसले केलाई जनाउँछ र अरू कुन शब्द र विचारसँग जोडिन्छ।
• प्रयोग: त्यसको व्याकरण, त्यो प्रायः कुन शब्दसँग आउँछ र त्यसलाई कहिले प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

तेस्रो भागमै शब्दावली र व्याकरण भेटिन्छन्। प्रायः तपाईं कुनै शब्द आफैं प्रयोग गर्न सक्नुभन्दा धेरै अघि नै त्यसलाई चिन्न थाल्नुहुन्छ। यो फरक हामीले ग्रहणशील र उत्पादक सीप बारेको हाम्रो गाइडमा बुझाएका छौं।

शब्दावली र व्याकरण कसरी जोडिएका छन्?

धेरै शब्दले आफ्नो व्याकरण आफैंसँग लिएर आउँछन्। अङ्ग्रेजीमा कुनै कुरामा भर पर्नुलाई “depend on” भनिन्छ, “depend of” होइन। गल्ती गर्नुलाई “make a mistake” भनिन्छ, तर गृहकार्य गर्नुलाई “do your homework”। “Advice” (सल्लाह) को बहुवचन हुँदैन, त्यसैले सल्लाह माग्दा “some advice” भनिन्छ, “an advice” होइन। यीमध्ये केही पनि शब्दको अनुवादमा लेखिएको हुँदैन, तर तपाईंको वाक्य सही सुनिन्छ कि सुनिँदैन भन्ने यिनैले तय गर्छन्।

त्यसैले केही शिक्षकले यी दुवैलाई एउटै प्रणालीका रूपमा हेर्छन्। माइकल लुइसले १९९३ मा वर्णन गरेको लेक्सिकल एप्रोच (lexical approach) अनुसार, “भाषा व्याकरणमा ढालिएको शब्दावलीले बनेको हुन्छ, शब्दले भरिएको व्याकरणले होइन।” सजिलो भाषामा: शब्दहरू जुन टुक्रामा स्वाभाविक रूपमा आउँछन्, त्यसरी नै सिक्नुहोस्, अनि व्याकरणको ठूलो हिस्सा तिनीहरूसँगै आफैं आउँछ।

शब्दावली र व्याकरण सँगै कसरी सिक्ने?

कसका लागि उत्तम: धेरै शब्द जान्ने तर वाक्य बनाउन अप्ठ्यारो मान्ने सिकारुका लागि।

अर्थपूर्ण वाक्यमा कुनै शब्द अरू शब्दसँग कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने जान्नु, शब्द मात्र जान्नुभन्दा तपाईंका लागि धेरै बढी काम लाग्छ। यी पाँच बानीले मद्दत गर्छन्:

1. शब्दलाई वाक्यांशमा सिक्नुहोस्। “decision” (निर्णय) मात्र होइन, पूरै “make a decision” (निर्णय गर्नु) याद गर्नुहोस्।
2. कार्डमा व्याकरण लेख्नुहोस्। शब्दको लिङ्ग, बहुवचन, भूतकालको रूप वा शब्दलाई चाहिने पूर्वसर्ग (preposition) थप्नुहोस्।
3. पूरै उदाहरण वाक्य कण्ठ गर्नुहोस्। एउटा वाक्यले तपाईंलाई तयार ढाँचा दिन्छ, जुन बारम्बार प्रयोग गर्न सकिन्छ।
4. एउटा शब्द बदल्नुहोस्। आफूले जानेको वाक्य लिनुहोस् र त्यसको एउटा शब्द बदलेर नयाँ वाक्य बनाउनुहोस्।
5. प्रयोग गर्नुहोस्। त्यही दिन नयाँ शब्द प्रयोग गरेर आफ्नै वाक्य बोल्नुहोस् वा लेख्नुहोस्।

त्यसैले Lingocard मा छुट्टाछुट्टै शब्द पनि छन् र पूरा वाक्य पनि। शब्दका डेकको छेउमै तपाईंले वाक्य, वाक्यांश र उखान-टुक्काका तयार डेक पाउनुहुनेछ। हाम्रो निःशुल्क फ्ल्यासकार्ड एप मा हरेक कार्ड ठूलो स्वरमा पढेर सुनाइन्छ, त्यसैले हरेक शब्द आफ्नो उच्चारण र त्यस्तो सन्दर्भसँग आउँछ, जसले त्यसलाई वास्तविक वाक्यमा प्रयोग गर्न लायक बनाउँछ। थप तरिकाका लागि हाम्रो यो गाइड हेर्नुहोस्: आफ्नो शब्दावली कसरी सुधार गर्ने।

शिक्षकले यसलाई कसरी लागू गर्न सक्छन्?

कसका लागि उत्तम: पाठ वा कोर्सको योजना बनाइरहेका शिक्षकका लागि।

यही सिद्धान्त कक्षाकोठामा पनि काम गर्छ। हरेक नयाँ शब्दलाई त्यसलाई प्रयोगयोग्य बनाउने व्याकरण र सन्दर्भसँग जोड्नुहोस्, र विद्यार्थीसँग ढाँचा भर्ने शब्द भएपछि मात्र ढाँचा सिकाउनुहोस्। यसलाई सही क्रममा योजना बनाउँदा नै तपाईं एउटा व्यवस्थित पाठ्यक्रम तयार गर्न सक्नुहुन्छ, जसले शब्दलाई अलग्गै सिकाउनुको सट्टा चरणबद्ध रूपमा शब्द ज्ञान बढाउँछ।

निष्कर्ष: शब्द र व्याकरण सँगसँगै सिक्नुहोस्

भाषालाई छुट्टाछुट्टै इँटाका रूपमा पनि सिक्नुहोस् र लचिलो तरिकाले जोड्न सकिने टुक्राका रूपमा पनि:

• सबैभन्दा प्रचलित शब्द र वाक्यांशबाट सुरु गर्नुहोस्।
• हरेक शब्दलाई त्यसको रूप, अर्थ र प्रयोगसहित सिक्नुहोस्।
• भर्नलायक शब्द हातमा आउनासाथ व्याकरणका ढाँचा थप्नुहोस्।
• हरेक दिन आफ्नै वाक्य बनाउने अभ्यास गर्नुहोस्।

जति तपाईं अभ्यास गर्नुहुन्छ र शब्दावली र व्याकरण कसरी मिलेर काम गर्छन् भन्ने बुझाइ जति गहिरो हुन्छ, आफ्ना शब्द प्रयोग गर्ने तपाईंको क्षमता त्यति नै बढ्दै जान्छ। तपाईं अनलाइन अङ्ग्रेजी सिक्न चाहनुहुन्छ वा अर्को कुनै भाषा, Lingocard प्लेटफर्ममा तपाईंले शब्दका डेक, वाक्यका डेक र स्पेस्ड रिपिटिसन पाउनुहुनेछ।