Àkójọ ọ̀rọ̀ tàbí gírámà: èwo ló ṣe pàtàkì jù láti kọ́kọ́ kọ́?

O nílò méjèèjì, ṣùgbọ́n kì í ṣe ní ìwọ̀n kan náà ní gbogbo ìpele. Àkójọ ọ̀rọ̀ ló ń yára ṣe olùbẹ̀rẹ̀ láǹfààní: ọ̀rọ̀ díẹ̀ tí a ń lò lóòrèkóòrè ti tó láti béèrè nǹkan àti láti lóye ìdáhùn tó rọrùn. Gírámà ló ń sọ wọ́n di gbólóhùn tó yéni. Ó dára jù láti kọ́ ọ̀rọ̀ tuntun kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú gírámà àti àyíká tó ń jẹ́ kí o lè lò ó.

Ìbéèrè kan tí ọ̀pọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ èdè máa ń béèrè níkẹyìn ni irú èyí: “Èwo ló ṣe pàtàkì jù, gírámà tàbí àkójọ ọ̀rọ̀?” Báyìí ni mo ṣe ń dáhùn rẹ̀, àti ohun tó ti ṣiṣẹ́ fún mi.

Èwo ló ṣe pàtàkì jù, àkójọ ọ̀rọ̀ tàbí gírámà?

Àkójọ ọ̀rọ̀ (vocabulary) ni àwọn ọ̀rọ̀ inú èdè kan. Gírámà ni àwọn ìlànà tó ń sọ fún ọ bí àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyẹn ṣe ń yí padà tí wọ́n sì ń parapọ̀ di gbólóhùn. Bí ó bá jẹ́ pé ọ̀kan ṣoṣo lo lè ní, àkójọ ọ̀rọ̀ ni yóò gbé ọ jìnnà jù. Gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ èdè David Wilkins ṣe sọ ní ọdún 1972, “láìsí gírámà, díẹ̀ gan-an ni a lè sọ jáde; láìsí àkójọ ọ̀rọ̀, kò sí ohunkóhun tí a lè sọ jáde.”

Ṣùgbọ́n òótọ́ ibẹ̀ ni pé ó dá lórí ohun tí o nílò. Ní ìbẹ̀rẹ̀, o nílò àwọn ọ̀rọ̀ àti àpólà ìpìlẹ̀ bíi “Ẹ n lẹ́”, “Ó dàbọ̀” àti “Ẹ ṣé”. Ó ṣeé ṣe láti sọ “Orúkọ?” tàbí “Nọ́ńbà fóònù?” nìkan kí o sì tún rí ìdáhùn gbà. Àmọ́ nígbà tó bá yá, wàá fẹ́ kọjá àwọn gbólóhùn ọ̀rọ̀ méjì tàbí mẹ́ta, bí bẹ́ẹ̀ kọ́ wàá dúró sí ìpele ohun tí ọmọ ọdún méjì tàbí mẹ́ta lè sọ ní èdè abínibí rẹ̀.

O tún lè to ọ̀rọ̀ kan tẹ̀lé òmíràn bíi ọbẹ̀ ọ̀rọ̀, àwọn olùgbọ́ sì lè máa tẹ̀lé ọ fún ìgbà díẹ̀. Ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń rí i pé irú ìbánisọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ ṣòro láti lóye fún ìgbà pípẹ́. Ibí ni gírámà ti wọlé.

Ṣé àkójọ ọ̀rọ̀ ni kí o kọ́kọ́ kọ́ tàbí gírámà?

Ó dára jùlọ fún: àwọn olùbẹ̀rẹ̀ tó ń pinnu ibi tí wọn yóò lo wákàtí àkọ́kọ́ wọn sí.

Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkójọ ọ̀rọ̀, kí o sì fi gírámà kún un ní kété tí o bá ti ní ọ̀rọ̀ tí o lè lò ó fún. Lérò tèmi, ìbéèrè tó dára ju “èwo nínú wọn?” lọ ni: “Kí ló yẹ kí n gbájú mọ́ báyìí, gírámà tàbí àkójọ ọ̀rọ̀?” Ìbéèrè yẹn ń jẹ́ kí o lè máa yí láti ọ̀kan sí èkejì bí o ṣe nílò.

Àwọn ìgbà kan wà tí ó dára jù láti kàn kọ́ ọ̀rọ̀. Bí o bá ń kọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì, fún àpẹẹrẹ, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ tí wàá máa pàdé jùlọ: Àwọn ọ̀rọ̀ 100 tí a máa ń lò jùlọ nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn ìgbà mìíràn tún wà tí ó dára jù láti kọ́ ètò gbólóhùn, bíi bí a ṣe ń béèrè ìbéèrè, bí a ṣe ń sọ̀rọ̀ nípa ohun tó ti kọjá tàbí bí a ṣe ń sọ ọ̀rọ̀-ìṣe di òdì. Ní ìparí, o gbọ́dọ̀ gbé méjèèjì sí ẹ̀gbẹ́ ara wọn, nítorí wọ́n ń ṣiṣẹ́ dáadáa jùlọ papọ̀.

Kí ni mímọ ọ̀rọ̀ kan túmọ̀ sí?

Gbólóhùn kan tí èmi fúnra mi ti rí i pé ó wúlò ni “ìmọ̀ ọ̀rọ̀” (word knowledge). Wo ọ̀rọ̀ èyíkéyìí nínú ìwé atúmọ̀ èdè tàbí ìwé àpólà ọ̀rọ̀, wàá rí i pé ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan ní àlàyé nípa ìtumọ̀ rẹ̀ àti ìlò rẹ̀. Mímọ ọ̀rọ̀ kan dáadáa túmọ̀ sí mímọ ohun tó pọ̀ ju ìtumọ̀ rẹ̀ ní èdè mìíràn lọ.

Olùwádìí Paul Nation (2001) ṣàpèjúwe ìmọ̀ ọ̀rọ̀ ní apá mẹ́ta:

• Ìrísí: bí ọ̀rọ̀ náà ṣe ń dún, bí a ṣe ń kọ ọ́ àti àwọn ẹ̀yà tí ó ní.
• Ìtumọ̀: ohun tí ó ń tọ́ka sí àti àwọn ọ̀rọ̀ àti èrò mìíràn tí ó so mọ́.
• Ìlò: gírámà rẹ̀, àwọn ọ̀rọ̀ tó máa ń bá a rìn àti ìgbà tó yẹ láti lò ó.

Apá kẹta ni ibi tí àkójọ ọ̀rọ̀ àti gírámà ti pàdé. O tún máa ń dá ọ̀rọ̀ kan mọ̀ tipẹ́tipẹ́ kí o tó lè lò ó fúnra rẹ, àlàfo kan tí a ṣàlàyé nínú ìtọ́sọ́nà wa lórí ọgbọ́n gbígbà àti ọgbọ́n ìmújáde.

Báwo ni àkójọ ọ̀rọ̀ àti gírámà ṣe so mọ́ra?

Ọ̀pọ̀ ọ̀rọ̀ ló ń gbé gírámà tiwọn rìn. Nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì, o máa ń “depend on” (gbára lé) nǹkan, kì í ṣe “depend of”. O máa ń “make a mistake” (ṣe àṣìṣe), ṣùgbọ́n o máa ń “do your homework” (ṣe iṣẹ́ àṣetiléwá rẹ). “Advice” (ìmọ̀ràn) kò ní ọ̀pọ̀, nítorí náà o máa ń béèrè fún “some advice”, kì í ṣe “an advice”. Kò sí èyíkéyìí nínú èyí nínú ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ náà, ṣùgbọ́n gbogbo rẹ̀ ló ń pinnu bóyá gbólóhùn rẹ dún bó ṣe yẹ.

Ìdí nìyẹn tí àwọn olùkọ́ kan fi ń wo méjèèjì gẹ́gẹ́ bí ètò kan ṣoṣo. Ọ̀nà ìkọ́ni tó dá lórí ọ̀rọ̀ (lexical approach), tí Michael Lewis ṣàpèjúwe ní ọdún 1993, sọ pé “èdè jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a ti fi gírámà sí, kì í ṣe gírámà tí a ti fi ọ̀rọ̀ sí.” Ní ṣókí: kọ́ ọ̀rọ̀ nínú àwọn àkójọpọ̀ tí wọ́n ti máa ń farahàn lọ́nà àdánidá, ọ̀pọ̀ gírámà yóò sì bá wọn wá.

Báwo ni o ṣe lè kọ́ àkójọ ọ̀rọ̀ àti gírámà papọ̀?

Ó dára jùlọ fún: àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó mọ ọ̀pọ̀ ọ̀rọ̀ ṣùgbọ́n tí ó ṣòro fún láti to gbólóhùn.

Mímọ bí a ṣe ń lo ọ̀rọ̀ kan pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn nínú gbólóhùn tó nítumọ̀ yóò ṣe ọ́ láǹfààní ju mímọ ọ̀rọ̀ náà nìkan lọ. Àṣà márùn-ún wọ̀nyí ń ṣèrànwọ́:

1. Kọ́ ọ̀rọ̀ nínú àpólà. Fi “make a decision” (ṣe ìpinnu) pamọ́, kì í ṣe “decision” nìkan.
2. Kọ gírámà sórí káàdì. Fi akọ tàbí abo ọ̀rọ̀ náà, ọ̀pọ̀ rẹ̀, ìrísí ìgbà tó ti kọjá tàbí atọ́kùn tí ọ̀rọ̀ náà nílò kún un.
3. Há gbólóhùn àpẹẹrẹ odindi sórí. Gbólóhùn kan ń fún ọ ní àpẹẹrẹ tó ti ṣetán tí o lè tún lò.
4. Yí ọ̀rọ̀ kan padà. Mú gbólóhùn kan tí o mọ̀, kí o sì yí ọ̀rọ̀ kan padà nínú rẹ̀ láti ṣe tuntun.
5. Lò ó. Sọ tàbí kọ gbólóhùn tìrẹ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ tuntun náà ní ọjọ́ kan náà.

Ìdí nìyí tí Lingocard fi ní ọ̀rọ̀ ẹyọ-ẹyọ àti gbólóhùn odindi. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn àkójọ káàdì ọ̀rọ̀, wàá rí àwọn àkójọ káàdì tó ti ṣetán ti gbólóhùn, àpólà ọ̀rọ̀ àti àkànlò èdè. Nínú ohun èlò káàdì ìkẹ́kọ̀ọ́ ọ̀fẹ́ wa, a ń ka gbogbo káàdì sókè, nítorí náà ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan ń wá pẹ̀lú ìró rẹ̀ àti àyíká tó ń jẹ́ kí o lè lò ó nínú gbólóhùn gidi. Fún àwọn ọ̀nà mìíràn, wo ìtọ́sọ́nà wa lórí bí o ṣe lè mú àkójọ ọ̀rọ̀ rẹ pọ̀ sí i.

Báwo ni àwọn olùkọ́ ṣe lè lo èyí?

Ó dára jùlọ fún: àwọn olùkọ́ tó ń ṣètò ẹ̀kọ́ tàbí kọ́ọ̀sì.

Ìlànà kan náà ń ṣiṣẹ́ nínú kíláàsì. So ọ̀rọ̀ tuntun kọ̀ọ̀kan pọ̀ mọ́ gírámà àti àyíká tó ń jẹ́ kí a lè lò ó, kí o sì ṣàfihàn àwọn ìlànà gbólóhùn nígbà tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ bá ti ní ọ̀rọ̀ tí wọn yóò fi kún wọn. Ṣíṣètò èyí ní ìtẹ̀léra tó tọ́ ló ń jẹ́ kí o lè ṣẹ̀dá ètò ẹ̀kọ́ tó wà létòlétò tó ń gbé ìmọ̀ ọ̀rọ̀ ró ní ìgbésẹ̀ ìgbésẹ̀, dípò kíkọ́ ọ̀rọ̀ lọ́tọ̀ọ̀tọ̀.

Ní ṣókí: kọ́ ọ̀rọ̀ àti gírámà papọ̀

Gbájú mọ́ kíkọ́ èdè gẹ́gẹ́ bí bíríkì ìkọ́lé ẹyọ-ẹyọ àti gẹ́gẹ́ bí ègé tí o lè tò pọ̀ ní onírúurú ọ̀nà:

• Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ àti àpólà ọ̀rọ̀ tí a ń lò jùlọ.
• Kọ́ ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ìrísí rẹ̀, ìtumọ̀ rẹ̀ àti ìlò rẹ̀.
• Fi àwọn ìlànà gírámà kún un ní kété tí o bá ti ní ọ̀rọ̀ tí o lè fi kún wọn.
• Máa ṣe ìdánrawò kíkọ́ gbólóhùn tìrẹ lójoojúmọ́.

Agbára rẹ láti lo àwọn ọ̀rọ̀ rẹ yóò máa pọ̀ sí i bí o ṣe ń ṣe ìdánrawò tí òye rẹ nípa bí àkójọ ọ̀rọ̀ àti gírámà ṣe ń ṣiṣẹ́ papọ̀ sì ń jinlẹ̀ sí i. Yálà o fẹ́ kọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì lórí ayélujára tàbí èdè mìíràn, wàá rí àkójọ káàdì ọ̀rọ̀, àkójọ káàdì gbólóhùn àti àtúnsọ àlàfo lórí pẹpẹ Lingocard.