शब्दसंग्रह की व्याकरण: आधी काय शिकणे जास्त महत्त्वाचे?

तुम्हाला दोन्हींची गरज असते, पण प्रत्येक टप्प्यावर सारख्या प्रमाणात नाही. सुरुवातीला शब्दसंग्रह सर्वात जलद परिणाम देतो: थोडेसे नेहमीचे शब्दही तुम्हाला एखादी गोष्ट मागायला आणि सोपी उत्तरे समजायला पुरेसे ठरतात. व्याकरण त्या शब्दांना स्पष्ट वाक्यांमध्ये बदलते. सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे प्रत्येक नवीन शब्द त्याच्या व्याकरणासह आणि संदर्भासह शिकणे.

बहुतेक भाषा शिकणारे कधी ना कधी हा प्रश्न कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात विचारतातच: “व्याकरण जास्त महत्त्वाचे की शब्दसंग्रह?” मी याचे उत्तर कसे देतो आणि माझ्यासाठी काय उपयोगी ठरले, ते इथे सांगतो.

शब्दसंग्रह की व्याकरण, काय जास्त महत्त्वाचे?

शब्दसंग्रह म्हणजे भाषेतील शब्द. व्याकरण म्हणजे असे नियम आणि रचनांचा संच, जो सांगतो की हे शब्द कसे बदलतात आणि एकत्र येऊन वाक्ये कशी बनतात. जर दोन्हींपैकी एकच निवडायचे असते, तर शब्दसंग्रह तुम्हाला जास्त दूर घेऊन गेला असता. भाषाशास्त्रज्ञ डेव्हिड विल्किन्स यांनी 1972 मध्ये म्हटल्याप्रमाणे: “व्याकरणाशिवाय फार थोडे व्यक्त करता येते, शब्दसंग्रहाशिवाय काहीच व्यक्त करता येत नाही.”

पण प्रामाणिक उत्तर असे आहे की ते तुमच्या गरजांवर अवलंबून असते. सुरुवातीला तुम्हाला “नमस्कार”, “निरोप घेतो” आणि “धन्यवाद” यांसारखे मूलभूत शब्द आणि वाक्प्रचार लागतात. फक्त “नाव?” किंवा “फोन नंबर?” म्हणूनही उत्तर मिळू शकते. पण पुढे तुम्हाला दोन-तीन शब्दांच्या अभिव्यक्तींच्या पलीकडे जायचे असेल, नाहीतर तुम्ही त्याच पातळीवर अडकून राहाल, जितके दोन किंवा तीन वर्षांचे मूल आपल्या मातृभाषेत व्यक्त करू शकते.

तुम्ही एकामागून एक शब्द जोडून एक प्रकारची “शब्दांची खिचडी” देखील बनवू शकता, आणि ऐकणारे काही वेळ तुमचे बोलणे समजूनही घेतील. पण बहुतेक लोकांना अशा प्रकारचा संवाद फार वेळ समजणे कठीण जाते. इथेच व्याकरणाची गरज भासते.

आधी शब्दसंग्रह शिकावा की व्याकरण?

कोणासाठी सर्वोत्तम: पहिले तास कशावर घालवायचे हे ठरवणाऱ्या नवशिक्यांसाठी.

शब्दसंग्रहापासून सुरुवात करा, आणि वापरता येतील असे शब्द हाती येताच व्याकरण जोडा. माझ्या मते “कोणते?” यापेक्षा चांगला प्रश्न हा आहे: “मी आत्ता कशावर लक्ष द्यावे, व्याकरणावर की शब्दसंग्रहावर?” हा प्रश्न तुम्हाला गरजेनुसार दोन्हींमध्ये ये-जा करू देतो.

कधी कधी फक्त शब्द शिकणे चांगले असते. उदाहरणार्थ, तुम्ही इंग्रजी शिकत असाल, तर तुमच्या समोर सर्वात जास्त येणाऱ्या शब्दांपासून सुरुवात करा: इंग्रजीमधील 100 सर्वाधिक वापरले जाणारे शब्द उच्चारांसह. कधी कधी रचना शिकणे चांगले असते, जसे की प्रश्न कसा विचारायचा, भूतकाळाबद्दल कसे बोलायचे किंवा क्रियापद नकारार्थी कसे करायचे. शेवटी तुम्हाला दोन्ही शेजारी शेजारी ठेवावे लागतात, कारण ते एकत्रच सर्वोत्तम काम करतात.

एखादा शब्द जाणणे म्हणजे नेमके काय?

मला वैयक्तिकरीत्या खूप उपयोगी वाटलेली एक संकल्पना म्हणजे “शब्द ज्ञान”. कोणत्याही शब्दकोशातील किंवा वाक्प्रचार-पुस्तिकेतील नोंद पाहा, तुम्हाला दिसेल की प्रत्येक शब्दासोबत त्याच्या अर्थाची आणि वापराची, दोन्हींची माहिती दिलेली असते. एखादा शब्द चांगला जाणणे म्हणजे त्याच्या भाषांतरापेक्षा कितीतरी जास्त जाणणे.

संशोधक पॉल नेशन (2001) शब्द ज्ञानाचे तीन भाग सांगतात:

• रूप: शब्द कसा ऐकू येतो, त्याचे स्पेलिंग किंवा लेखन कसे आहे आणि तो कोणत्या भागांनी बनलेला आहे.
• अर्थ: तो कशाचा निर्देश करतो आणि इतर कोणत्या शब्दांशी व कल्पनांशी जोडलेला आहे.
• वापर: त्याचे व्याकरण, तो सहसा कोणत्या शब्दांसोबत येतो आणि तो कधी वापरणे योग्य असते.

तिसऱ्या भागातच शब्दसंग्रह आणि व्याकरण एकमेकांना भेटतात. एखादा शब्द स्वतः वापरता येण्याच्या खूप आधीपासूनच तुम्ही तो ओळखू लागता. हा फरक आम्ही ग्रहणशील आणि उत्पादक कौशल्ये या विषयावरील आमच्या मार्गदर्शकात समजावून सांगितला आहे.

शब्दसंग्रह आणि व्याकरण कसे जोडलेले आहेत?

अनेक शब्द आपले व्याकरण स्वतःसोबत घेऊन येतात. इंग्रजीत एखाद्या गोष्टीवर अवलंबून असणे म्हणजे “depend on”, “depend of” नाही. चूक करणे म्हणजे “make a mistake”, पण गृहपाठ करणे म्हणजे “do your homework”. “Advice” (सल्ला) या शब्दाचे अनेकवचन होत नाही, म्हणून सल्ला मागताना “some advice” म्हणतात, “an advice” नाही. यातले काहीच शब्दाच्या भाषांतरात लिहिलेले नसते, पण तुमचे वाक्य बरोबर वाटेल की नाही हे हेच ठरवते.

म्हणूनच काही शिक्षक या दोन्हींकडे एकच व्यवस्था म्हणून पाहतात. मायकल लुईस यांनी 1993 मध्ये मांडलेल्या लेक्सिकल अ‍ॅप्रोच (lexical approach) नुसार, “भाषा व्याकरणात गुंफलेल्या शब्दसंग्रहाने बनते, शब्दांनी भरलेल्या व्याकरणाने नाही.” सोप्या शब्दांत: शब्द ज्या तुकड्यांमध्ये नैसर्गिकरीत्या येतात, तसेच ते शिका, म्हणजे व्याकरणाचा मोठा भाग त्यांच्यासोबत आपोआप येईल.

शब्दसंग्रह आणि व्याकरण एकत्र कसे शिकावे?

कोणासाठी सर्वोत्तम: ज्यांना बरेच शब्द येतात, पण वाक्ये बनवताना अडखळायला होते अशा शिकणाऱ्यांसाठी.

एखाद्या अर्थपूर्ण वाक्यात शब्द इतर शब्दांसोबत कसा वापरला जातो हे जाणणे, फक्त तो शब्द जाणण्यापेक्षा तुम्हाला खूप जास्त उपयोगी पडेल. या पाच सवयी मदत करतात:

1. शब्द वाक्प्रचारांमध्ये शिका. फक्त “decision” (निर्णय) नाही, तर संपूर्ण “make a decision” (निर्णय घेणे) लक्षात ठेवा.
2. कार्डवर व्याकरण लिहा. शब्दाचे लिंग, अनेकवचन, भूतकाळी रूप किंवा शब्दाला लागणारे शब्दयोगी अव्यय (preposition) जोडा.
3. संपूर्ण उदाहरण वाक्ये पाठ करा. एक वाक्य तुम्हाला तयार रचना देते, जी तुम्ही पुन्हा पुन्हा वापरू शकता.
4. एक शब्द बदला. तुम्हाला माहीत असलेले वाक्य घ्या आणि त्यातला एक शब्द बदलून नवीन वाक्य तयार करा.
5. तो वापरा. त्याच दिवशी नवीन शब्द वापरून स्वतःचे वाक्य बोला किंवा लिहा.

म्हणूनच Lingocard मध्ये वेगवेगळे शब्दही आहेत आणि पूर्ण वाक्येही. शब्दांच्या डेकच्या शेजारीच तुम्हाला वाक्ये, वाक्प्रचार आणि म्हणींचे तयार डेक मिळतील. आमच्या मोफत फ्लॅशकार्ड अ‍ॅप मध्ये प्रत्येक कार्ड मोठ्याने वाचून दाखवले जाते, त्यामुळे प्रत्येक शब्द त्याच्या उच्चारासोबत आणि अशा संदर्भासोबत येतो, जो त्याला खऱ्या वाक्यांमध्ये वापरण्याजोगा बनवतो. आणखी पद्धतींसाठी आमचे हे मार्गदर्शक पाहा: तुमचा शब्दसंग्रह कसा सुधारावा.

शिक्षक हे कसे वापरू शकतात?

कोणासाठी सर्वोत्तम: पाठ किंवा अभ्यासक्रमाचे नियोजन करणाऱ्या शिक्षकांसाठी.

हेच तत्त्व वर्गातही काम करते. प्रत्येक नवीन शब्द त्याला वापरण्याजोगा बनवणाऱ्या व्याकरणाशी आणि संदर्भाशी जोडा, आणि विद्यार्थ्यांकडे त्या रचनांमध्ये भरण्यासाठी शब्द आल्यावरच रचना शिकवा. हे योग्य क्रमाने नियोजित केल्यानेच तुम्ही एक सुव्यवस्थित अभ्यासक्रम तयार करू शकता, जो शब्द वेगवेगळे शिकवण्याऐवजी टप्प्याटप्प्याने शब्द ज्ञान वाढवतो.

थोडक्यात: शब्द आणि व्याकरण एकत्र शिका

भाषा स्वतंत्र विटांसारखीही शिका आणि लवचिकपणे जोडता येतील अशा तुकड्यांसारखीही:

• सर्वात जास्त वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांपासून आणि वाक्प्रचारांपासून सुरुवात करा.
• प्रत्येक शब्द त्याचे रूप, अर्थ आणि वापर यांसह शिका.
• भरण्यासाठी शब्द हाती येताच व्याकरणाच्या रचना जोडा.
• दररोज स्वतःची वाक्ये बनवण्याचा सराव करा.

जसजसा तुम्ही सराव कराल आणि शब्दसंग्रह आणि व्याकरण एकत्र कसे काम करतात याची तुमची जाण खोल होईल, तसतशी तुमचे शब्द वापरण्याची क्षमता वाढत जाईल. तुम्हाला ऑनलाइन इंग्रजी शिकायचे असो किंवा इतर कोणतीही भाषा, Lingocard प्लॅटफॉर्मवर तुम्हाला शब्दांचे डेक, वाक्यांचे डेक आणि अंतराल पुनरावृत्ती मिळेल.