Soʻz boyligi yoki grammatika: avval qaysi birini oʻrganish muhimroq?

Sizga ikkalasi ham kerak, lekin har bosqichda bir xil miqdorda emas. Yangi boshlovchilarga eng tez natijani soʻz boyligi beradi: hatto bir nechta keng tarqalgan soʻz bilan ham biror narsa soʻrashingiz va oddiy javoblarni tushunishingiz mumkin. Grammatika esa shu soʻzlarni aniq gaplarga aylantiradi. Eng yaxshi yoʻl har bir yangi soʻzni uni ishlatishga yaroqli qiladigan grammatika va kontekst bilan birga oʻrganishdir.

Til oʻrganuvchilarning koʻpchiligi ertami-kechmi shu savolning biror koʻrinishini beradi: “Qaysi biri muhimroq, grammatikami yoki soʻz boyligi?” Men bu savolga qanday javob berishimni va menga nima yordam berganini aytib beraman.

Qaysi biri muhimroq, soʻz boyligimi yoki grammatika?

Soʻz boyligi tilning soʻzlaridir. Grammatika esa bu soʻzlar qanday oʻzgarishi va gaplarda qanday birikishini koʻrsatadigan qoliplar majmuidir. Agar faqat bittasiga ega boʻla olsangiz, soʻzlar sizni uzoqroqqa olib borardi. Tilshunos David Wilkins 1972-yilda aytganidek: “Grammatikasiz juda oz narsani yetkazish mumkin, soʻz boyligisiz esa hech narsani yetkazib boʻlmaydi.”

Lekin rostini aytganda, javob ehtiyojlaringizga bogʻliq. Boshida sizga “Salom”, “Xayr” va “Rahmat” kabi asosiy soʻz va iboralar kerak boʻladi. Shunchaki “Ism?” yoki “Telefon raqami?” deb ham javob olish mumkin. Ammo bir kun kelib ikki-uch soʻzli iboralardan nariga oʻtishni xohlaysiz, aks holda oʻsha tilda ona tili sifatida gapiradigan ikki yoki uch yoshli bola ifoda eta oladigan daraja bilan cheklanib qolasiz.

Soʻzlarni ketma-ket terib, oʻziga xos “soʻz shoʻrvasi” ham tayyorlashingiz mumkin, tinglovchilar esa bir muddat sizni tushunib turishi mumkin. Lekin koʻpchilik bunday muloqotni uzoq vaqt tushunishga qiynaladi. Aynan shu yerda grammatika yordamga keladi.

Avval soʻz oʻrganish kerakmi yoki grammatika?

Kimga mos: dastlabki soatlarini nimaga sarflashni hal qilayotgan yangi boshlovchilar.

Soʻzlardan boshlang va ularni qoʻllash uchun soʻzlaringiz paydo boʻlishi bilan grammatikani qoʻshing. Menimcha, “Qaysi biri?” degan savoldan yaxshiroq savol bor: “Hozir nimaga eʼtibor qaratishim kerak, grammatikagami yoki soʻzlargami?” Bu savol kerak boʻlganda ikkalasi orasida almashib turishga imkon beradi.

Baʼzan shunchaki soʻz oʻrganish yaxshiroq. Masalan, ingliz tilini oʻrganayotgan boʻlsangiz, eng koʻp duch keladigan soʻzlaringizdan boshlang: Ingliz tilida eng koʻp ishlatiladigan 100 ta soʻz. Baʼzan esa tuzilmalarni oʻrganish yaxshiroq: savol qanday beriladi, oʻtmish haqida qanday gapiriladi yoki feʼl qanday qilib inkor shaklga keltiriladi. Oxir-oqibat ikkalasini yonma-yon qoʻyishingiz kerak, chunki ular birga eng yaxshi ishlaydi.

Soʻzni bilish nimani anglatadi?

Menga shaxsan foydali boʻlgan tushuncha bu “soʻz bilimi”. Istalgan lugʻat yoki soʻzlashgichdagi maqolaga qarang: har bir soʻz yonida uning maʼnosi haqida ham, qoʻllanishi haqida ham maʼlumot borligini koʻrasiz. Soʻzni yaxshi bilish uning tarjimasini bilishdan ancha koʻproq narsadir.

Tadqiqotchi Paul Nation (2001) soʻz bilimini uch qismga ajratib tasvirlaydi:

• Shakl: soʻz qanday talaffuz qilinishi, qanday yozilishi va qaysi qismlardan tashkil topgani.
• Maʼno: u nimani bildirishi va qaysi boshqa soʻzlar hamda gʻoyalar bilan bogʻlangani.
• Qoʻllanish: uning grammatikasi, odatda birga keladigan soʻzlari va uni qachon ishlatish oʻrinli ekani.

Soʻz boyligi va grammatika aynan uchinchi qismda uchrashadi. Bundan tashqari, siz soʻzni oʻzingiz ishlata olishingizdan ancha oldin taniysiz. Bu farqni qabul qiluvchi va mahsuldor koʻnikmalar haqidagi qoʻllanmamizda tushuntirganmiz.

Soʻz boyligi va grammatika qanday bogʻliq?

Koʻp soʻzlar oʻz grammatikasini oʻzi bilan olib yuradi. Ingliz tilida “depend on” deysiz (“nimagadir bogʻliq boʻlmoq”), “depend of” emas. Xato uchun “make a mistake” deysiz, uy vazifasi uchun esa “do your homework”. “Advice” (maslahat) soʻzining koʻplik shakli yoʻq, shuning uchun “an advice” emas, “some advice” soʻraysiz. Bularning hech biri soʻzning tarjimasida yozilmagan, lekin gapingiz toʻgʻri eshitilishi yoki eshitilmasligini aynan shular hal qiladi.

Shu sababli baʼzi oʻqituvchilar ikkalasini yagona tizim deb biladi. Michael Lewis 1993-yilda tasvirlagan leksik yondashuv (lexical approach) shuni taʼkidlaydi: “Til leksiklashtirilgan grammatikadan emas, grammatiklashtirilgan leksikadan iborat.” Oddiy qilib aytganda: soʻzlarni ular tabiiy ravishda uchraydigan birikmalar ichida oʻrganing, grammatikaning katta qismi esa ular bilan birga keladi.

Soʻz boyligi va grammatikani qanday birga oʻrganish mumkin?

Kimga mos: koʻp soʻz biladigan, lekin gap tuzishga qiynaladigan oʻrganuvchilar.

Soʻz maʼnoli gapda boshqa soʻzlar bilan qanday ishlatilishini bilish sizga soʻzning oʻzini bilishdan koʻra koʻproq foyda beradi. Mana shu besh odat yordam beradi:

1. Soʻzlarni iboralar ichida oʻrganing. Faqat “decision” (qaror) emas, “make a decision” (qaror qabul qilmoq) deb yozib oling.
2. Grammatikani kartochkaga yozing. Soʻzning grammatik jinsini, koʻplik shaklini, oʻtgan zamon shaklini yoki u talab qiladigan predlogni qoʻshing.
3. Misol gaplarni butunligicha yodlang. Gap sizga qayta-qayta ishlatsa boʻladigan tayyor qolip beradi.
4. Bitta soʻzni almashtiring. Biladigan gapingizni oling va undagi bitta soʻzni almashtirib, yangi gap tuzing.
5. Ishlating. Oʻsha kuniyoq yangi soʻz bilan oʻz gapingizni ayting yoki yozing.

Aynan shuning uchun Lingocard-da alohida soʻzlar ham, butun gaplar ham bor. Soʻz toʻplamlari yonida gaplar, iboralar va idiomalardan iborat tayyor toʻplamlarni topasiz. Bepul soʻz kartochkalari ilovamizda har bir kartochka ovoz chiqarib oʻqiladi, shuning uchun har bir soʻz oʻz talaffuzi va uni haqiqiy gaplarda ishlatishga yaroqli qiladigan kontekst bilan birga keladi. Koʻproq usullar uchun soʻz boyligini qanday oshirish mumkin haqidagi qoʻllanmamizga qarang.

Oʻqituvchilar buni qanday qoʻllashi mumkin?

Kimga mos: dars yoki kurs rejalashtirayotgan oʻqituvchilar.

Xuddi shu tamoyil sinfda ham ishlaydi. Har bir yangi soʻzni uni ishlatishga yaroqli qiladigan grammatika va kontekst bilan juftlang, qoliplarni esa oʻquvchilarda ularni toʻldiradigan soʻzlar paydo boʻlgach tanishtiring. Buni toʻgʻri tartibda rejalashtirish soʻzlarni bir-biridan uzilgan holda oʻrgatish oʻrniga, soʻz bilimini bosqichma-bosqich quradigan tuzilgan oʻquv dasturini yaratish imkonini beradi.

Xulosa: soʻzlar va grammatikani birga oʻrganing

Tilni ham alohida gʻishtlar sifatida, ham moslashuvchan tarzda birlashtira oladigan boʻlaklar sifatida oʻrganishga eʼtibor qarating:

• Eng koʻp ishlatiladigan soʻz va iboralardan boshlang.
• Har bir soʻzni shakli, maʼnosi va qoʻllanishi bilan birga oʻrganing.
• Toʻldirish uchun soʻzlaringiz paydo boʻlishi bilan grammatik qoliplarni qoʻshing.
• Har kuni oʻz gaplaringizni tuzishni mashq qiling.

Mashq qilganingiz va soʻz boyligi bilan grammatika qanday birga ishlashini chuqurroq his qilganingiz sari soʻzlaringizni ishlatish qobiliyatingiz ham oʻsib boradi. Xoh ingliz tilini onlayn oʻrganmoqchi boʻling, xoh boshqa tilni, soʻz toʻplamlari, gap toʻplamlari va oraliq takrorlashni Lingocard platformasida topasiz.