Tezlik lüğəti nədir? Ən çox işlənən sözləri əvvəlcə öyrənin

Tezlik lüğəti dildəki sözlərin insanların onları real həyatda nə qədər tez-tez işlətməsinə görə, ən çox işlənəndən başlayaraq sıralandığı siyahıdır. Sözləri bu ardıcıllıqla öyrənmək tez bəhrəsini verir: ingilis dilində ən çox işlənən 1000 söz nitqin təxminən 85%-ni təşkil edir. Buna görə də söz ehtiyatınızı qurmağa başlamaq üçün ən ağıllı yer tezlik lüğətidir.

«Bu sözü bilmirəm.» «Bu nə deməkdir?» «Bunu necə işlətmək olar?» Hər dil öyrənən bu sualları verir və bunun ciddi səbəbi var. Kifayət qədər söz və ya lazımi sözləri bilməmək əksər anlaşılmazlıqların, həm də oxuma və yazmada çətinliklərin kökündə dayanır.

Problem ondadır ki, hər dildə sözlərin sayı çox böyükdür. Təkcə Oxford English Dictionary (Oksford ingilis dili lüğəti) təxminən 600 000 ingilis sözünü əhatə edir. Heç kim onların hamısını öyrənmir, ona görə də əsl sual hansı sözləri əvvəlcə öyrənməkdir. Tezlik lüğəti məhz bu suala cavab verir.

Tezlik lüğəti nədir?

Tezlik lüğəti dilin yazılı və ya şifahi mətnlərində ən çox rast gəlinən sözlərin siyahısıdır. Dilçilər onu korpus adlanan, real mətnlərdən ibarət böyük toplumda sözləri saymaqla hazırlayır.

Siyahını bir neçə üsulla sıralamaq olar:

• tezliyə görə, ən çox işlənən sözdən başlayaraq;
• qruplar üzrə, məsələn, ən çox işlənən ilk min söz, sonra ikinci min;
• əlifba sırası ilə;
• tipikliyə görə, yəni əksər mətn növlərində geniş yayılmış sözlər.

Tezlik siyahılarından dillərin öyrənilməsi və tədrisində, yeni lüğətlərin hazırlanmasında və kompüter dilçiliyində istifadə olunur. Amma dil öyrənən üçün onların bir böyük vəzifəsi var: hansı sözlərin diqqətinizə birinci layiq olduğunu göstərmək.

Niyə ən çox işlənən sözləri əvvəlcə öyrənməlisiniz?

Çünki istənilən dildə işin böyük hissəsini kiçik bir söz qrupu görür. Dilçilər bu qanunauyğunluğu Zipf qanunu adlandırır: ən çox işlənən söz ikinci ən çox işlənən sözdən təxminən iki dəfə, üçüncüdən isə üç dəfə tez-tez rast gəlinir və siyahı boyu bu belə davam edir.

Söz ehtiyatı üzrə tədqiqatçı Paul Nation 1990-cı ildə ingilis dili üçün göstərib ki, ən çox işlənən 1000 söz nitqin təxminən 85%-ni, ən çox işlənən 4000-5000 söz isə yazılı mətnin 95%-nə qədərini təşkil edir. Onun rəqəmləri ingilis dilinə aiddir, amma Zipf qanunu bir çox dildə özünü doğruldur, ona görə də eyni ideya həmin dillər üçün də işləyir.

Deməli, sözləri tezlik ardıcıllığı ilə öyrənmək sizə ən sürətli nəticəni verir. Siyahının yuxarısındakı hər sözü dəfələrlə eşidəcək və oxuyacaqsınız. İngilis dilini öyrənirsinizsə, yaxşı ilk dəst budur: İngilis dilində ən çox işlənən 100 söz və tələffüzləri.

İki səmimi qeyd. Birincisi, sözləri saymaq göründüyündən çətindir: «qara at» ifadəsindəki «at» ilə «topu at» ifadəsindəki «at» eyni sözdürmü? İkincisi, tezlik siyahısı heç vaxt yeganə bələdçiniz olmamalıdır. O, əla başlanğıc nöqtəsidir, amma sizə öz maraqlarınız, işiniz və gündəlik həyatınız üçün də sözlər lazımdır.

Dili sərbəst bilmək üçün neçə söz lazımdır?

Mənim təcrübəmə görə, xarici dildə tam ünsiyyət qurmaq üçün təxminən 10 000 söz lazımdır. Tədqiqatlar da eyni istiqaməti göstərir: Paul Nation 2006-cı il tədqiqatında hesablayıb ki, mətndəki sözlərin təxminən 98%-ni anlamaq üçün danışıq ingilis dilində 6000-7000, yazılı ingilis dilində isə 8000-9000 söz ailəsi lazımdır. Söz ailəsi kök söz və onun formalarıdır, Azərbaycan dilindən misal çəksək, «oxumaq», «oxucu» və «oxunaqlı» kimi. Amma unutmayın ki, bu tədqiqat rəqəmləri ingilis dili üçün hesablanıb.

Ardıcıllıq da say qədər vacibdir. Təsadüfi 10 000 söz öyrənsəniz, real nitqi ən çox işlənən 10 000 sözü öyrənmiş adamdan xeyli pis başa düşəcəksiniz. Buna görə də istər ingilis dilini onlayn öyrənin, istər başqa dili, həmişə tezlik lüğəti ilə başlamağı məsləhət görürəm. Bunun gündəlik rejimə necə uyğunlaşdığını ingilis dilini necə tez öyrənmək olar bələdçimdə danışıram.

Lingocard tezlik lüğətləri necə hazırlanır?

Lingocard tezlik lüğətləri dünya ədəbiyyatının ən məşhur kitablarında sözlərin nə qədər tez-tez işləndiyini təhlil edən xüsusi alqoritmlərlə tərtib olunur. Beləliklə, hər siyahının yuxarısındakı sözlər oxuyanda və dinləyəndə həqiqətən qarşılaşacağınız sözlərdir.

Hər lüğət rahat bloklara bölünüb. Məsələn, veb tətbiqdə ispan dilinin tezlik lüğəti ilk 500 əsas sözlə başlayır, sonra 500-dən 1000-ə qədər olan sözlər gəlir və 5000-ə qədər 500 sözdən ibarət bloklarla davam edir, ardınca isə 5000-dən 10 000-ə qədər bir blok var. Onların yanında başlanğıc və orta səviyyə üçün əsas cümlə dəstlərini də tapacaqsınız.

Niyə tezlik siyahısı ilə birlikdə əsas cümlələri də öyrənməlisiniz?

Təkcə sözlər sizi sərbəst danışan etməyəcək. Yəqin fikir vermisiniz ki, xarici dildə danışan insanlar növbəti sözü axtararkən tez-tez cümlənin ortasında dayanırlar. Bu fasilələr söhbəti hər iki tərəf üçün çətinləşdirir.

Buna görə də tezlik lüğəti ilə birlikdə bütöv əsas cümlələri və ya sizə lazım olan mövzulardakı cümlələri öyrənməyi məsləhət görürəm. Əzbərlənmiş cümlələr sizə hazır qəliblər və söz birləşmələri verir. Ən çox işlənən sözlərlə birlikdə onlar söz sırası barədə düşünmək üçün dayanmadan bütöv cümlələri tez qurmağa imkan verir.

Tezlik lüğətini saatlarla vaxt sərf etmədən necə əzbərləmək olar

Kimə uyğundur: böyük söz siyahısı yükləyib onun öhdəsindən necə gələcəyini düşünən hər kəsə.

Tezlik lüğətiniz əlinizdə olanda əsl çətinlik başlayır: boş vaxtınız az olduğu halda çoxlu yeni söz əzbərləmək. Bu alətlər işi asanlaşdırır:

• Aralıqlı təkrar. Lingocard-ın aralıqlı təkrar sistemi hər sözü məhz onu unutmaq üzrə olduğunuz anda qaytarır, belə ki, vaxtınızı yalnız buna ehtiyacı olan sözlərə sərf edirsiniz.
• Gərgin günlər üçün audio pleyer. Lingocard mobil tətbiqindəki audio pleyer sözlərinizi və cümlələrinizi ucadan oxuyur, ona görə də maşın sürərkən və ya gəzərkən məşq edə bilərsiniz. Öyrəndiyiniz sözləri qeyd edin və yalnız yeni və çətin sözləri eşidəcəksiniz.
• Öz şəkilləriniz. Hazır lüğətlər çoxlu söz və cümlə yüklədiyi üçün telefonunuzda yer tutmasın deyə şəkilsiz gəlir. Amma çətin sözə istədiyiniz şəkli özünüz əlavə edə bilərsiniz. Özünüzün seçdiyi şəkil əlavə assosiasiya yaradır və sözü yadda saxlamağı asanlaşdırır.
• Hər iki istiqamət. Həm xarici dildən ana dilinizə, həm də əksinə tez tərcümə edə bilmək çox dəyərlidir. Tətbiqin ayarlarında kartın hansı üzünü əvvəl görəcəyinizi seçə bilərsiniz.
• Müntəzəm yoxlamalar. Öyrəndiyiniz kartları qeyd edin, sonra bu siyahını istənilən cihazda açıb özünüzü yoxlaya və irəliləyişinizi izləyə bilərsiniz.

Daha çox üsul üçün dil kartları haqqında bələdçimizə və söz ehtiyatını artırmağın 7 yoluna baxın.

Pulsuz tezlik lüğətlərini haradan tapmaq olar?

Lingocard-da 67 dilin istənilən birləşməsi üçün tezlik lüğətləri var. Əsas lüğətlər qeydiyyatdan keçən kimi pulsuzdur və pulsuz söz kartı tətbiqimizdə səs və aralıqlı təkrarla birlikdə gəlir.

Öz tədris materialınızı da yarada bilərsiniz. Kompüterdə veb tətbiq içindəki Kartlar meneceri Premium-a daxildir və istənilən mətn faylını və ya söz siyahısını kart dəstinə çevirir. Bütün kartlarınız bulud hesabınızda saxlanılır, ona görə də cihazlarınız arasında sinxronlaşır.

Məsləhətim sadədir: ən çox işlənən sözlərlə başlayın, onlarla yanaşı əsas cümlələri öyrənin və hər gün bir az təkrar edin. Real nitqi düşündüyünüzdən tez başa düşəcəksiniz. Bunun üçün lazım olan hər şey Lingocard dil öyrənmə platformasındadır.