Dil öyrənməsində qəbuledici və məhsuldar bacarıqlar nədir?

Qəbuledici bacarıqlar dinləmə və oxudur: dili qəbul etdiyimiz yollar (giriş). Məhsuldar bacarıqlar danışma və yazıdır: dili özümüz yaratdığımız yollar (çıxış). Hər ikisi vacibdir. Giriş anlamağı gücləndirir və sizi səlisliyə aparır, çıxış hələ doldurmalı olduğunuz boşluqları göstərir, hədəf dildə ünsiyyət isə hər ikisini eyni anda məşq etməyə imkan verir.

Dil öyrənənlərin icmasında, həm onlayn, həm də akademik mühitdə, giriş və çıxış barədə canlı mübahisə gedir: nə qədər girişə ehtiyacınız var və dili özünüz nə vaxt yaratmağa başlamalısınız. Bəzi öyrənənlər mükəmməl sistem axtarışına elə qapılırlar ki, sadəcə işə başlamaq əvəzinə “düzgün edib-etmədiklərindən” narahat olmağa başlayırlar.

Əslində bu yolda həm giriş, həm də çıxış vacibdir. Ona görə də bu məqalə hər ikisini sərt qaydalar qoymadan və sizi ruhlandıran tonda izah edir.

Qəbuledici bacarıqlar nədir?

Qəbuledici bacarıqlar dinləmə və oxudur: ünsiyyətin qəbul edən tərəfindəki bacarıqlar. Başqasının yaratdığı dili məhz onlarla qəbul edirsiniz. Bu məqaləni oxuyarkən elə indi qəbuledici bacarıqdan istifadə edirsiniz. Serial izləyəndə, podkast dinləyəndə və ya söhbəti izləyəndə də eyni şey baş verir.

Yeni dildə qəbuledici bacarıqlara tipik nümunələr:

• Dinləmə: mahnını, filmi, mühazirəni və ya telefonda dostunuzu başa düşmək.
• Oxu: xəbər məqaləsini, menyunu, mesajı və ya kitabı başa düşmək.

Məhsuldar bacarıqlar nədir?

Məhsuldar bacarıqlar danışma və yazıdır: dili özünüz yaratmaq üçün istifadə etdiyiniz bacarıqlar. Dinləmə və danışma cütündə məhsuldar bacarıq danışmadır. Oxu və yazı cütündə isə yazıdır.

Öyrənənlərin çoxu üçün əsas məqsəd dili yaratmaq, xüsusilə də danışmaqdır. Məktəbdə və ya universitetdə məqsədlərinizdən biri güclü esse yazmaq ola bilər. Gündəlik həyatda dost qazanmaq da dil yaratmaq deməkdir, istər yazışasınız, istərsə də üz-üzə danışasınız. Fikirlərinizi aydın ifadə etməyiniz məhsuldar bacarıqlarınızdan asılıdır.

• Danışma: yemək sifariş etmək, yol soruşmaq, hekayə danışmaq və ya təqdimat etmək.
• Yazı: mesaj, e-poçt, şərh, rəy və ya esse.

Qəbuledici və məhsuldar bacarıqlar arasında fərq nədir?

Əsas fərq istiqamətdədir: qəbuledici bacarıqlar dili içəri gətirir, məhsuldar bacarıqlar isə xaricə ötürür. Bir neçə başqa fərq də buradan irəli gəlir:

• Ardıcıllıq: qəbuledici bacarıqlar adətən daha əvvəl inkişaf edir. Uşaqlar sözləri deməzdən xeyli əvvəl başa düşür, yaşlı öyrənənlər də belədir.
• Söz ehtiyatı: işlədə bildiyinizdən xeyli çox söz tanıyırsınız. Stuart Webb 2008-ci ildə ingilis dilini öyrənən 83 yapon tələbə ilə apardığı araşdırmada müəyyən etdi ki, onların qəbuledici söz ehtiyatı məhsuldar söz ehtiyatından böyükdür və az işlənən sözlərdə bu fərq daha da artır.
• Səy: dili yaratmaq daha çətin gəlir, çünki düzgün sözü tapmalı, cümləni qurmalı və onu tələffüz etməli və ya düzgün yazmalısınız, özü də elə həmin an.

Bu iki cüt birlikdə dörd əsas dil bacarığını təşkil edir. Hər birini necə məşq etməyi əsas dil bacarıqları haqqında bələdçimizdə izah edirik.

Giriş niyə vacibdir?

Dil öyrənməsində ən tanınmış nəzəriyyələrdən biri Stephen Krashenin giriş hipotezidir, onu anlama hipotezi də adlandırırlar. Bu nəzəriyyə beş hipotezə əsaslanır: mənimsəmə ilə öyrənmə arasındakı fərq, qrammatikanın mənimsənildiyi təbii ardıcıllıq, dediklərimizi redaktə edən daxili “monitor”, “affektiv filtr” (stres və narahatlıq öyrənməyə mane olur) və öz səviyyənizdən bir az yuxarı olan anlaşılan giriş. Sonuncunu çox vaxt i+1 kimi yazırlar.

Birlikdə bu hipotezlər göstərir ki, dili intuitiv hiss etməyi biz anlaya bildiyimiz, amma bizi bir az da zorlayan çoxlu giriş qəbul etməklə qazanırıq. Uyğun səviyyədə bol oxu və dinləmə sizə qalan hər şey üçün geniş və möhkəm təməl verir.

Çıxış niyə vacibdir?

1985-ci ildə dilçi Merrill Swain təkcə girişin kifayət etdiyi fikrinə etiraz etdi. Onun fikrincə, tam irəliləmək üçün öyrənənlər anlaşılan çıxış da yaratmalıdırlar. Nəyisə deməyə və ya yazmağa çalışıb ilişib qalanda biliyinizin sərhədlərini görürsünüz və bu, növbəti addımda dəqiq nə üzərində işləməli olduğunuzu göstərir.

Çıxış məşqi həm də zehninizi, dilinizi, hətta barmaqlarınızı çalışdırır. Öz təcrübəmdən deyim: yapon dilində xeyli irəliləmişəm, amma hələ də klaviaturada səhvsiz yazmağı öyrənirəm. Eşidəndə asanlıqla başa düşdüyüm ifadələrdə belə dilimin açılması və səlis danışmağım hələ də vaxt aparır.

Ana dili daşıyıcıları və digər öyrənənlərlə müntəzəm danışıq praktikası özünüzü hazır hiss etməzdən əvvəl belə bu çıxışı əldə etməyin ən asan yollarından biridir. Ana dili daşıyıcılarını necə tapmaq olar bələdçimiz ilk söhbətinizə necə başlayacağınızı izah edir.

Qəbuledici və məhsuldar bacarıqları birlikdə necə məşq etmək olar?

Kimə uyğundur: anlamaqdan danışmağa keçmək istəyən öyrənənlərə.

Müəyyən bir mərhələdə dildə ünsiyyət qurmalısınız:

• Giriş üzərində işləmək vacibdir.
• Çıxış üzərində işləmək vacibdir.
• Ünsiyyət quranda hər ikisini edirsiniz!

Tələsməyə ehtiyac yoxdur, həm də daim ünsiyyətdə olmaq məcburiyyətində deyilsiniz. Girişə əlavə vaxt ayırmaq normaldır, dillə bol təmas sizə geniş təməl verəcək. Amma gec-tez çıxış yaratmaq, səhv etmək və səhvlərdən öyrənmək imkanlarına ehtiyacınız olacaq. Son məqsəd hər ikisini eyni anda etməkdir: eşitdiyinizi anlayarkən cavabınızı hazırlamaq və ya oxuduğunuzu anlayıb ona şərh yazmaq.

İkisini birləşdirməyin sadə yolları:

1. Oxuyun, sonra nəql edin. Qısa mətn oxuyun və onu şifahi və ya yazılı şəkildə qısaca danışın.
2. Dinləyin, sonra kölgə kimi təkrarlayın. Qısa audio fraqment açın və hər cümləni danışandan dərhal sonra təkrarlayın.
3. Yazışın. Mətn çatı sizi mesajı oxuyub cavab yazmağa təkrar-təkrar vadar edir.
4. İzlədiyiniz barədə danışın. Filmdən bir səhnəyə baxın, sonra onu təcrübə tərəfdaşınıza təsvir edin.

Lingocard hər ikisində necə kömək edir?

Lingocard prosesin hər iki tərəfini dəstəkləyir. Giriş üçün pulsuz söz kartı tətbiqimiz hər kartı səsləndirir, beləliklə qulağınızı və gözlərinizi eyni anda məşq etdirirsiniz, aralıqlı təkrar isə sözləri yaddaşınızda təzə saxlayır. Çıxış üçün ana dili daşıyıcıları da daxil olmaqla tərəfdaş tapa və mətn çatında və ya video çatda məşq edə bilərsiniz. Söhbətdə yeni sözlə rastlaşanda onu dərhal karta saxlayın.

İstər ingilis dilini onlayn öyrənmək, istərsə də yapon dilini onlayn öyrənmək istəyin, rahat hiss etdiyiniz girişlə başlayın, sonra hər həftə bir az çıxışla özünüzü sınayın. Hər ikisi üçün bütün alətlər Lingocard dil öyrənmə platformasındadır.